Telif Haklarında DRM Kullanımı ve Önerilen EPUB LCP Hakkında

EPUB LCP (Lightweight Content Protection) tanımının 2012 yılında ortaya konulduğu (1) IDPF çalışmasından bazı önemli notları derleyerek hazırladığımız bu yazımızda, konuyla ilgili kendi çalışmalarımızından da bahsedeceğiz. Öncelikle EPUB format için neden "Hafif İçerik Koruması" (Lightweight) düşünülmesi konusunda kaynakta yazılanlara dikkat çekmek istiyoruz.


DRM nedir?

Dijital Haklar Yönetimi (DRM) 1990'ların sonlarında ticari e-kitap piyasasının başından beri bazı formatlarda kullanılmaktadır. DRM tanımı değişik kaynaklara göre biraz farklılık gösterse de; dağıtımdan önce e-kitap içeriğinin şifrelenmesi ve bu şifrelemenin çözülerek okuma yapılmasını sağlayan özel cihaz donanımı-yazılımı gerektiren teknoloji olarak tanımlanabilinir. 


DRM sorunları nelerdir?

IDPF'e göre standart bir DRM olmayışı nedeniyle farklı e-kitap perakendecileri (dağıtıcıları) pazarda bir parçalanma yaşamaktadırlar. Büyük yayıncılar e-kitap dağıtım anlaşmalarında DRM kullanmaya devam edeceklerdir. Yalnız DRM kullanarak korsanlığın önüne geçilir konusunda sorular, kaygılar halen devam etmektedir. Çünkü DRM (ağır koruma) korsanlığı önleyememiş olduğu konusunda sorular vardır. 

DRM kullanmanın e-kitap pazarı ve insanların dijital okuma deneyimi üzerinde çeşitli etkileri vardır. Fakat bu etkilerin ne kadar olduğunu ölçmek son derece zordur. Yalnız kesinlikle bilinen bir şey vardır: DRM sayesinde bugüne kadar sadece istenen cihaza sahip olanlar e-kitap okuma deneyimi yaşamışlardır.

DRM varlığı ile iş geliştirmek zordur. Çünkü pazar, dağıtım teknolojisi ve kullanıcının sahip olması gerekli özel cihazın var olması ile sınırlıdır. Yani özgür bir gelişim sürecine hiçbir zaman sahip değildir.

Ayrıca DRM maliyetli bir teknolojidir. Genellikle de bu maliyet içerik dağıtıcılarına ve okuyuculara aktarılır. Bu durumda e-kitap fiyatlarının artmasına neden olmaktadır. Dağıtıcılar ve okuyucular tarafından doğrudan faydası olmayan DRM için yüksek ücretlerin ödenmesi son derece isteksiz ve anlaşılır birşey değildir. Pahallı olmasının yanı sıra okuma deneyiminin gelişmesine engel olabilmekte; ücretli içerik iş modellerinde tüketiciler tarafından direncin oluşmasına neden olmaktadır. 

Okuma deneyimi konusu, Türkiye'de yaptığımız araştırmalarımızda öne çıkan en birincil konudur. Okuyucular bilhassa javascript destekli interaktif etkileşime sahip EPUB3 format kitaplarla okuma yapmak istemektedir. Oysa ticari metinsel kitaplarda dahi ağır DRM kullanmaktan kaynaklı okuyucuya basit olarak bazı etkileşimler sunulamamaktadır. Bundan dolayı okuyucu gözünde baskılı kitap ile bir fark bulunmamaktadır.


DRM karşısına neden "Hafif İçerik Koruma" (EPUB LCP) düşüncesi koyuluyor?

IDPF'in belirtiği gibi EPUB formatın daha çapraz medya dostu ve erişilebilir olması gerekmektedir. Bazı ticari ve geçici belge dağıtımı gibi türler için PDF gibi şifrelenen hafif içerik korumasının kullanılması önem taşıyacaktır. Kaldı ki son yıllarda az da olsa gittikçe artan e-okuma oranları ağır DRM kullanımına karşı yayıncılar arasında farkındalık artmaktadır. DRM olmadan da daha iyi sonuçlar elde edilebileceği görüşü yayılmaktadır.

DRM karşında EPUB LCP (Lightweight Content Protection) hafif içerik korumasının kullanımını teşvik etmek amacıyla aşağıdaki noktalara IDPF tarafından dikkat çekilmektedir:

1) Standart bir e-kitap içerik korumasının (kaldı ki W3C ile birlikte yapılan evlilikteki temel konu budur) geliştirilmesi, kullanım kolaylığı ve dijital okuma deneyiminin genişlemesini teşvik edecektir.

2) Makul bir seviyede kullanım kısıtlaması sunan bir hafif DRM tanımlamak mümkündür.

3) Ağır DRM daha yaygın olarak kütüphane, perakende dağıtım yapmadan içerik okutan iş modelleri için yararlı olduğu kabul edilmektedir. Birinci maddedeki nedenlerden dolayı belirtilen bu modellerde de standart bir DRM kullanmak yararlı olacaktır.

4) PDF mutlak bir DRM olarak kabul edilmese de görüntüleme ve yazdırma gibi özelliklerin şifreleme ile kısıtlanması önemli bir özelliktir. Bu özelliğin EPUB formatta da olacak olması kurumsal döküman dağıtım senaryolarında PDF'den EPUB formata geçiş yapmayı kolaylaştıracaktır. Yetkisiz kullanımlara karşı EPUB formatın içeriği gösterilmeyecek, korunacak olması içerik yazarlarının yeteneğini de geliştirecektir. 

Bu makaleden ilham alınarak TEYTAG tarafından üretilen şifreli EPUB3 format örneği yayıncılara ve konuyla ilgilenenlere güzel bir deneyim örneği oluşturacaktır kanısındayız.


EPUB LCP (Lightweight Content Protection) nedir?

Kaynak belgede IDPF, EPUB LCP için GiantSteps firmasını önerdiği teknolojiyi üç ana başlıkta derlemektedir: Uygulama, kullanıcı deneyimi ve etki.

Uygulama: Ağır DRM kullanımına göre maliyeti oldukça düşüktür.

Kullanıcı deneyimi: EPUB içeriği ve kullanıcı arasında beklenen etkileşimi kısıtlamaz. İnternet bağlantısı olmadığında bile sorunsuz şekilde çalışır. Dağıtıcı faaliyetine son verse bile EPUB format içerik halen okunmaktadır.

Etki: Minimal seviyede müdahaleci olduğundan etkisi olumlu anlamda yüksektir. Kullanıcıya bildirimde bulunmaksızın aşırı raporlama yapabilen ağır DRM gibi bir özelliği olmamalıdır. Kullanıcı cihazının güvenliğini ve bütünlüğünü tehlikeye atmamalıdır.

Belirli bir seviyede koruma sağlayacak olan EPUB LCP, başta Amerika olmak üzere birçok ülkede yürürlüğe giren Anti-Sahtecilik Ticaret Anlaşması (ACTA) yani dolandırıcılık önleme yasasının avantajlarından yaralanmaktadır. EPUB LCB gereksinimleri gibi daha detaylı bilgi ve kullanım senaryoları için kaynak belgeyi okumanızı tavsiye ederiz.


Kaynak: 1) http://idpf.org/epub-content-protection

Uzaktan Öğrenimde EPUB3

Uzaktan öğrenim öğrenen, öğreten ve öğrenme kaynakları arasında yer alan sınırlılıkları ortadan kaldırabilmek için pragmatist bir yaklaşımla güncel teknolojileri işe koşan disiplinler arası bir alandır. Bir öğrenme malzemesi olarak hem basılı hem de dijital kitaplar en etkili öğrenme malzemesidir. Bu bağlamda gelişmiş bir dijital kitap formatı olan EPUB3 ele alınmış, teknolojik özellikleri, yeterlilikleri, üstünlükleri ve sınırlılıkları uzaktan eğitim çerçevesinde açıklanmıştır. Çalışma, Türkiye Elektronik Yayıncılık Tasarım Araştırma Grubu (TEYTAG) ve alan uzmanlarının tecrübe ve birikimlerini ele almakta; e-yayıncılık ve e-kitap alanyazınına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Bu dijital kitabın genel amacı, yüksek etkileşime olanak tanıyan EBUP3 dijital kitap formatının tanımını, gelişim sürecini, performans değerlendirmesini ele almak ve uzaktan eğitim alanında tartışmaktır.

Bu e-kitabı hangi cihazda okurum?

IDPF standartlarına göre hazırlanmış ve testten başarı ile geçmiş bu e-kitabı mobil cihazlar ve desktop bilgisayarlarda okuyabilirsiniz. Öncelikle her bir platformlara göre seçenekler halinde sunduğumuz okuma sistemlerinde uyarak okuma yapmanızı tavsiye ediyoruz.

Tarayıcıda okumak istiyorsanız

Windows ve OSX sisteme sahip desktop veya laptoplarınızdaki Chrome tarayıcınız içerisine ücretsiz Readium uygulamasını indirip; okuma yapabilirsiniz. Veya Firefox kullanıcısı iseniz tarayıcı içerisine ücretsiz EPUBReader uygulamasını ekleyip okuma yapabilirsiniz. Buradan indiriniz: https://www.publitory.com/e_books/374-uzaktan-ogrenimde-epub3

Android cihazınızda okumak istiyorsanız

EPUB3 format okuma sistemi olan ücretsiz Gitden Reader uygulamasını indirip; bu e-kitabı sorunsuzca okuyabilirsiniz. Buradan indiriniz: https://www.publitory.com/e_books/374-uzaktan-ogrenimde-epub3

iPad, iPhone, iPod Touch ile okumak istiyorsanız

EPUB3 format e-kitapları mükemmel şekilde görüntüleyen, OS sistem içerisinde hazır bulunan iBooks uygulamasını ile bu e-kitabı rahatlıkla ve sorunsuzca dilediğiniz yerde okuyabilirsiniz. Safari tarayıcı ile bu e-kitabın bulunduğu web sayfasına gidiniz ve oradan indirdikten sonra e-kitabın iBooks içerisinde açılması için çıkan menüdeki butona dokununuz. Eğer iPad kullanıcısı iseniz TEYTAG dijital kütüphanesinden bu e-kitabı indirdikten sonra hemen iBooks içerisine alabilirsiniz: http://www.teyid.org/ePub3Lib/

Mac bilgisayarlarda okumak istiyorsanız

OS X sistem içerisinde hazır bulunan iBooks uygulaması ile bu e-kitabı MacBook veya iMac cihazlarında okuyabilirsiniz. Buradan indiriniz: https://www.publitory.com/e_books/374-uzaktan-ogrenimde-epub3

Academia hesabınız var ise

Buradan indiriniz: http://www.academia.edu/19855349/Uzaktan_%C3%96%C4%9Frenimde_EPUB3

ePub3Lib açıldı.

TEYTAG epub3 portfolyo paylaşım platformu ePub3Lib, bugün açıldı. Türkiye Elektronik Yayıncılık Tasarım Araştırma Grubu tarafından hazırlanan ePub3Lib içerisinde, özgün tasarımlardaki epub3 format e-kitapları ücretsiz olarak sadece iPad’inizdeki iBooks aplikasyonuna hemen indirebilirsiniz. Platforma sadece en son IOS sisteme sahip iPad içerisindeki Safari ile giriş yapılmaktadır.

ePub3Lib sadece ePub3 format özgün ve konsept tasarımlardan oluşmaktadır. Fikri mülkiyet hakları TEYTAG'a aittir. Yasadışı, korsan ya da kötü amaçlı ePub3 format belgeler bu platformda kesinlikle tutulmaz, bulundurulmaz, dağıtımı ya da paylaşılması sağlanmaz.

ePub3 format e-kitapların tasarım ve yazılım aşamasında Adobe In-Design, iBooks Author, Sigil gibi programlar kullanılmamaktadır. Yazılım sürecinde MacIntel platformu kullanılmıştır. TextMate editör programı yazılım işlemi, ePub Packager uygulaması ile paketleme işlemleri yapılmıştır. ePub3 format e-kitaplar sadece iPad üzerinden paylaşımı yapıldığı için herhangi bir DRM tekniği kullanılmamıştır. 

ePub3Lib içerisindeki her bir e-kitabın tanıtım broşürünü okuduktan sonra “Download” butonunun açılacağını hatırlatmak isteriz. Dijital kitapları Safari üzerinden iBooks uygulamasına alıp, zevkle okumaya başlayabilirsiniz.

http://www.teyid.org/ePub3Lib/

Kullanıcı şifreli EPUB3 format günlük ürettik...

2013 yılı Mayıs ayında yaptığımız araştırma ve çalışmalar sonucunda, kişisel olarak şifrelendirilen EPUB3 format günlük ürettik. EPUB3 formatın PDF ile arasındaki teknik farklardan birisi de kişisel şifrelendirme özelliğidir. Bu özelliğin EPUB3 formatta olmayışı ya da olması gerekir mi sorusuna odaklandığımızda, karşımıza şifrelemeyi gerektiren bir ürünün olmasının daha doğru olacağına karar verdik. Ve HTML5 özelliklerini kullanarak bir "günlük" tasarladık.

Elbette bu konsept için en uygun platform iPad ve iBooks aplikasyonu idi. IOS 6 ile gelen sistem özelliklerini ve iBooks aplikasyonunun davranışlarını çok iyi harmanlayarak EPUB3 format "günlük" ürününü geliştirmeye başladık. Elbette djital bir günlüğün e-kitaplarınızla birlikte iBooks içerisinde ve şifrelenebilir olması çok cazip bir fikirdi. Yazdıklarınızı kayıt etmeniz ve şifreniz ile açtığınız "günlüğünüzü" okumanız; EPUB3 format ile neler yapılabileceğinin en farklı örneğidir diyebiliriz.

Kişisel Şifrelendirme Senaryosu

Ürünümüzün nasıl bir senaryo ile şifrelendirildiği senaryosunu gerçekleştirmek için bağımsız (iBookstore veya idefix dışında) özel bir web platform üzerinde çalışmaya başladık. Kullanıcı, EPUB3 format günlüğünü platform üzerinde vereceği bilgiler doğrultusunda şifreler; e-posta adresine gelen günlüğünü iPad üzerinden açarak iBooks aplikasyonu içerisine alır. Böylece günlük ilk açtığında kendi şifresini kullanır ve böylece kullanmaya başlar. Kapatmak içinse tekrar kilitleyerek kütüphaneye koyar. Eğer günlüğünü kilitmeden kapatırsa açarken herhangi bir şifre sorulmadan, günlük açılır.

Şifreyi bilmeyen tarafından bu günlüğün açılması imkansızdır. Bu EPUB3 format günlük, iBooks için DRM tekniği kullanılmadan tasarlanmıştır. Daha doğrusu gerek duyulmamıştır. Kullanıcı tarafından şifrelendirilmiş bu tekniğın DRM yerine geçer mi sorusuna cevap vermek için daha henüz çok erken. Fakat PDF ile arasındaki bir farkın daha kapandığına inanıyoruz.

Günlüğü iPad iBooks aplikasyonu içerisine hemen indirebilir ve kullanmaya başlayabilirsiniz. http://teyid.org/ePub3Lib/

Anketimize katılın! e-Kitap kazanın!

EPID : ePub format içerisinde "benzersiz tanımlayıcı"

ePub format açık kaynak kodlu XML bir yapıya sahiptir. Yani mülkiyet sorunu yoktur. XML yapısını çok iyi biliyor iseniz herhangi bir editor programda ePub format üretebilirsiniz. Kod yazmak amaçlı kullanılan TextMate, Notepad gibi editör programlarda otomatik olarak UUID üretilmemektedir. Oysa ki ePub formatı üretenler için ePub-kimliğini güçlendiren bir yapının (UUID) olması zorunluluk olmuştur. Her bir ePub aynı zamanda birer veri tabanı elemanı olduğundan "benzersiz bir tanımlayıcıya (UUID)" sahip olması gereklidir.

UUID nedir?

UUID (Universally Unique Identifier) evrensel benzersiz tanımlayıcı olarak bilinmektedir. 128-bit kodlamadır. 128-bit yeterince geniş bir üretme algoritmasına sahiptir. Eğer 1 yıl içerisinde saniyede 1,000,000,000 UUID üretilirse benzerlik olasılığı %50"dir. UUID ayrıca GUID olarak da bilinir. Fakat bu terim ile pek kullanılmaz.

Diğer bir deyişle dünyadaki her insan 600,000,000 adet UUID oluşturursa yine benzerlik olasılığı %50'dir. Bu UUID'nin ne kadar çok üretilebileceği anlamına gelmektedir.

UUID nerede kullanılır?

UUID bilgisayar yazılım seltöründe çok farklı amaçlar için kullanılmaktadır. UUID başlangıçta, Network Computing System (NCS) içerisinde kullanıldı. Daha sonra Open Software Foundation tarafından kullanıldı. Microsoft teknolojileri kullanan geliştiriciler tarafından sıklıkla kullanılır.

Her bir 100 nano saniye içerisinde bir çok UUID üretilebilmektedir. Bu nedenle maillerde, takvim programlarında, export işlemleri sonunda belge içerisine (örneğin Calibre, Pages veya InDesign ile bir belgeyi ePub formata çevirdiğinizde) zaman ayarlı UUID yazdırılmaktadır.

• Çok kısa ömrü olan dijital etiketlemelerde
• Veri tabanlarının tanımında
• Belgenin export veya "Save" edilmesi aşamasında
• Açık kaynak kodlu ePub format belge içerisinde
kullanılır.

0-NCS ve 110-Microsoft kodlaması dışında en yaygın kullanılan UUID varyantının (10) 5 temel tipi bulunmaktadır. Zaman tanımlı rasgele tanımlayıcı, DCE Güvenlik Sürümü tanımlayıcı, Ad tabanlı tanımlayıcı (MD5), Diğer ad tanımlayıcı (SHA-1) ve Rasgele oluşturulan tanımlayıcı. Rasgele oluşturulan UUID'nin hiçbir benzerlik garantisi ve anlamı yoktur.

Oluşturduğumuz EPID bu beş varyantın karışımından oluşturulmuş, veri giriş tabanlı bir tanımlayıcıdır.

ePub format içerisinde "benzersiz tanımlayıcı" kullanımı: EPID

ePub format içerisinde öncelikli olarak ISBN, URI ve UUID kullanılmaktadır. EPID tanımına geçmeden önce öncelikli olan kimliklere kısa bir göz atmakta fayda var.

ISBN

‪urn:isbn:9780596158347‬

Ticari amaçlı bir ePub format yayınlamak için benzersizdir. ePub formatın tüm kimliği ISBN ile uluslararası bir dil kazanmıştır. e-Kitap veri tabanlarında ISBN ile arama yapabilirsiniz. Şu anda satış raporlama sistemleri ile çalışan tanımlayıcıdır. Şimdilik her ticari e-kitap için tavsiye edilmektedir.

URI

‪<dc:identifier opf:scheme="URI" id="etextno">http://www.gutenberg.org/ebooks/11</dc:identifier>‬

Project Gutenberg tarafından URI çok kullanılmaktadır. Kütüphaneler, halka açık projelerde eğer e-kitaplar sabit bir adresde ise URI kullanabilirsiniz. Böylece ePub okuma sistemi (okuma aplikasyonları) URI tanımlayarak, e-kitabı aplikasyon içerisinden okuyuculara gösterebilecektir.

UUID

‪urn:uuid:58dce2ac-7aec-45c3-a6de-903a30061545‬

ePub format üreten programlar UUID üretmektedir. 128-bit özelliği ile benzersizlik üstünlüğü bulunmaktadır. ISBN tükenişi gibi bir sorunu yoktur. (ISBN-13 tanıtımı 2007 yılında yapıldı.) Bu nedenle "yeni tanımlayıcılar" tartışmasında UUID ve URI öne çıkmaktadır. InDesign, Pages, Calibre, Sigil gibi programlarda ePub üretimi yapıldığı zaman UUID otomatik olarak oluşturulmaktadır.

EPID

‪urn:uuid:G2IN9ÜTR-2012-0421-DOTX-DO6S71782208‬

EPID, <teytag> tarafından tasarlanmış, ePub format içerik hakkında verilecek bilgiler ile oluşturulan UUID gibi 128-bit benzersiz bir koddur. http://www.dbookmarks.com/epid adresindeki formu doldurduğunuzda size ait olan EPID e-posta adresinize gönderilir. e-Posta içerisindeki Dublin Core standartlarına uygun olarak hazırlanmış metadata bilgilerini OPF ve NCX belgelerinde rahatlıkla kullanabilirsiniz. NCX belgesinde kullanılacak kodlar NCX DTD standartlarına uygun olacak şekilde hazırlanmıştır. Bu nedenle EPID kullanımı, aynı zamanda editör program kullanan yazılımcılar veya tasarımcılar için bir kolaylık sağlamaktadır. EPID kodu öncelikle ticari amaçlı olmayan yayınlarda yazarlar, yayıncılar veya kütüphaneler tarafından kullanılabilir. NO ON DB ve DBOOKMARKS tarafından tasarımı yapılan ve geliştirilen tüm ePub ürünlerinde EPID kullanılmaktadır.

EPID aynı zamanda XHTML belge içinde kullanılan meta kodlarını üretmektedir. Bu kodlar ePub formatı oluşturan her XHTML içerisinde kullanıldığında arşivleme, güncelleme gibi konularda tasarımcıya rehberlik edecektir.

EPID kodunun son sekiz hanesi (güvenlik kodu) sayılardan oluşmaktadır. Bu yönüyle barkoda benzer bir yanı vardır. UUID ile arasındaki en büyük fark her dilde üretilmesidir. Latin, genişletilmiş latin ve uzak doğu dillerinde de EPID üretebilirsiniz. Bu nedenle benzerlik olasılığı yukarıda verdiğimiz örneklerden daha da azdır. EPID kodunun haritası:

ePub format belgelerinizde bilinçli UUID kullanımı, yayıncılık standartlarının oluşturulması için önem taşımaktadır. ePub format içerisindeki OPF dosyasında UUID meta altında modifiye zaman meta elementi kullanılmalıdır. Bu iki meta elementinin altalta kullanımı IDPF tarafından öngörülmektedir.

<dc:identifier id="EPID">urn:uuid:G2IS1OAS-2012-0422-DOTX-HC7E71837983</dc:identifier>
<meta property="dcterms:modified">2012-04-22T00:00:00Z</meta>

EPID kullanımı ile ePub paketleme sırasında kullanılacak meta taglarıda hazırlamış olursunuz. Bu meta taglar ePub paketleme standartlarına uygun olarak hazırlanmıştır. Tanıtım filmimizi seyretmenizi öneriyoruz.

EPID web sayfası

Referanslar:
http://blog.threepress.org/2009/11/18/whats-in-an-identifier/
http://ebw.co/kbase/digital-decisions-what-book-publishers-should-know-about-ebooks/administrative-decisions/identifiers-isbns-uuids-urls
http://www.itu.int/ITU-T/asn1/uuid.html
http://www.famkruithof.net/guid-uuid-make.html
http://www.famkruithof.net/guid-uuid-namebased.html
http://www.famkruithof.net/guid-uuid-timebased.html
http://www.famkruithof.net/guid-uuid-random.html
http://www.guidgenerator.com/online-guid-generator.aspx